दशरथ एवं श्रवण कुमारको कथा

माता पार्वतीजीले भगवान गणेशसँग सोध्नुभयो - "मार्गशीर्ष महिनाको कृष्ण चतुर्थी (अमान्त कार्तिक महिना) संकटा कहलिन्छ, त्यस दिन कुन गणेशको पूजा गर्नुपर्छ र त्यसको विधि के हो?"

गणेशजीले उत्तर दिनुभयो - "हे माता! मार्गशीर्षमा गणाधिप नामक गणेशको पूजा गर्नुपर्छ। पूजनपछि अर्घ्य अर्पण गर्नुपर्छ। पूर्ण दिन उपवासको पालना गर्दै ब्राह्मणलाई भोजन गराएर जौ, तिल, चामल, चिनी र घिउको मिश्रणद्वारा हवन गर्नाले शत्रुहरूलाई आफ्नो अधीनमा राख्न सकिन्छ। म तपाईँलाई यस व्रतसँग सम्बन्धित एउटा प्रसङ्ग सुनाउँछु।

प्राचीन कालको कुरा हो, त्रेतायुगमा एक परम प्रतापी राजा थिए जसको नाम दशथ थियो। राजा दशरथलाई शिकार (आखेट) अत्यन्तै प्रिय थियो। एक समय श्रवण कुमार नामक एक नवयुवक आफ्ना दृष्टिविहीन माता-पितालाई काँधमा (काँवडमा) राखेर तीर्थयात्रा गराइरहेका थिए। एउटा स्थानमा उनका माता-पितालाई तिर्खा लाग्यो, जसका कारण श्रवण कुमार नजिकैको नदीमा जल लिन गए। संयोगवश, त्यही समयमा राजा दशरथ शिकार खेल्दै त्यहाँ आइपुगे। श्रवण कुमारले जब गाग्रीमा जल भर्न थाले, तब गाग्रीबाट आवाज निस्कियो। दशरथजीलाई लाग्यो कि कुनै जंगली जनावरले नदीको किनारमा पानी पिइरहेको छ। त्यसैले, उनले आफ्नो शब्दभेदी बाण (ध्वनिको आधारमा प्रहार गरिने बाण) आवाज आएको दिशामा छोडिदिए, जुन सिधै गएर श्रवण कुमारलाई लाग्यो र उनको मृत्यु भयो।

श्रवण कुमारका दृष्टिविहीन माता-पिताले जब आफ्नो छोराको मृत्युको बारेमा थाहा पाए, तब उनीहरूले महाराज दशरथलाई श्राप दिँदै भने - 'जसरी हामी पुत्र वियोगमा प्राण त्याग गर्दैछौँ, त्यसरी नै तिमीले पनि पुत्र वियोगमा प्राण त्याग्नेछौ।' यति भन्दै श्रवण कुमारका माता-पिताले पनि आफ्नो प्राण त्यागे।

यस घटनाबाट राजा दशरथ अत्यन्तै व्यथित र चिन्तित भए र उनले पुत्रेष्टि यज्ञको आयोजना गराए। यज्ञको फलस्वरूप भगवान विष्णु उनका पुत्र श्रीरामको रूपमा अवतरित हुनुभयो। देवी लक्ष्मी पनि श्रीरामजीको सहधर्मिणीको कर्तव्य पालन गर्नका लागि देवी सीताको रूपमा अवतरित हुनुभयो।

लीला अनुसार भगवान रामले वनवासका लागि अयोध्या छोड्नुपर्‍यो। वनमा भगवान राम आफ्नी अर्धाङ्गिनी देवी सीता र भाइ लक्ष्मणसहित पञ्चवटीमा निवास गर्न थाल्नुभयो, जहाँ लङ्का नरेश रावणले छलपूर्वक भगवान रामकी अर्धाङ्गिनी देवी सीताजीको हरण गर्‍यो। सीताजीको वियोगमा भगवान राम उहाँको खोजी गर्दै ऋष्यमूक पर्वतमा पुग्नुभयो, जहाँ उहाँको भेट सुग्रीवजीसँग भयो। त्यसपछि श्रीरामजी र सुग्रीवजीबीच मित्रता भयो र हनुमानजीसहित विभिन्न वानर गणहरू देवी सीताको खोजी गर्न थाले। उनीहरू सबै देवी सीताको खोजी गर्दै जटायुजीका दाजु सम्पातीको अगाडि पुगे। सम्पातीले ती वानरहरूलाई देखेर सोधे - 'तपाईँहरू को हुनुहुन्छ? यस वनमा तपाईँहरूको आगमनको उद्देश्य के हो? तपाईँहरूलाई कसले पठाएको हो? र तपाईँहरू यहाँ कसरी आइपुग्नुभयो?' सम्पातीका प्रश्नहरू सुनेर वानरहरूले उत्तर दिए - 'भगवान विष्णुका अवतार श्रीरामजीकी अर्धाङ्गिनी माता जानकीको हरण असुरराज रावणले गरेको छ। हामी सबै माताको खोजी गर्दै यहाँसम्म आइपुगेका हौँ।'

यो सुनेर सम्पातीले भने - 'मेरो भाइ जटायुले माता सीताका लागि आफ्नो प्राणको बलिदान दिइसकेको छ। तपाईँहरू सबै मेरा प्रभु दशरथनन्दन श्रीरामका सेवक हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरा पनि मित्र हुनुभयो। म तपाईँहरूको सहायता अवश्य गर्नेछु। यहाँबाट केही दूरीमा विशाल समुद्र छ, जसको पारि राक्षसहरूको एउटा ठूलो नगरी छ। त्यहाँ एउटा वृक्षमुनि देवी सीता विराजमान हुनुहुन्छ। म रावणद्वारा अपहृत देवी सीताजीलाई स्पष्ट देख्न सक्छु। तपाईँहरूमध्ये हनुमानजी अति बलशाली र पराक्रमी हुनुहुन्छ। त्यसैले उहाँ नै त्यो राक्षसको नगरीमा जानुपर्छ। मात्र हनुमानजीले नै आफ्नो आत्मबलले त्यो विशाल समुद्र नाघ्न सक्नुहुन्छ। उहाँ बाहेक अन्य कोही पनि यस कठिन कार्यमा समर्थ छैन।' सम्पातीजीका वचन सुनेर हनुमानजीले सोध्नुभयो - 'हे सम्पाती! म यो विशाल समुद्रलाई भला कसरी नाघ्न सक्छु?'

सम्पातीले उत्तर दिए - 'हे मित्र! तपाईँ संकटनाशन गणेश चतुर्थीको व्रत गर्नुहोस्। त्यस व्रतको प्रभावले तपाईँले समुद्रलाई क्षणभरमै पार गर्नुहुनेछ।'

सम्पातीको निर्देशन अनुसार हनुमानजीले संकट चतुर्थीको उत्तम व्रत गर्नुभयो। हे देवी! यस व्रतको प्रभावले तत्कालै हनुमानजीले त्यो कठिन समुद्र नाघ्नुभयो। समस्त संसारमा यस व्रत समान सुखदायक अन्य कुनै व्रत छैन।"

॥ इति श्री गणाधिप संकष्टी चतुर्थी कथा सम्पूर्णः ॥

माहात्म्य

भगवान श्रीकृष्णजी भन्नुहुन्छ - "महाराज युधिष्ठिर! तपाईँ पनि यो व्रत अवश्य गर्नुहोस्। यस व्रतको प्रभावले निश्चित रूपमा तपाईँले क्षणभरमै शत्रुहरूलाई परास्त गरेर आफ्नो राज्य पुनः प्राप्त गर्नुहुनेछ।" भगवान कृष्णको वचन पालन गरेर युधिष्ठिरले गणेश चतुर्थीको व्रत गरे। यस व्रतको प्रभावले उनले आफ्ना शत्रुहरूलाई पराजित गरे र आफ्नो राज्य पुन: प्राप्त गरे।

गणाधिप संकष्टी व्रत कथा

Comments